Kryminał „Morderstwo w Alei Róż”, którego autorem jest Tadeusz Cegielski – profesor historii, a zarazem mason, jest wśród nowych e-booków w Księgarni eClicto.

Profesor Cegielski jest Wielkim Mistrzem Honorowym Wielkiej Loży Narodowej Polski i Wielkim Namiestnikiem Wielkiego Komandora Rady Najwyższej Polski 33. stopnia Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Ale jego powieść nie ujawnia żadnych masońskich tajemnic, jest natomiast świetnie napisanym kryminałem.

Akcja „Morderstwa w Alei Róż” toczy się w 1954 roku w Warszawie. Ryszard Wirski, kapitan Milicji Obywatelskiej, przed wojną – oficer policji państwowej prowadzi śledztwo w sprawie tajemniczej śmierci działacza partyjnego Bogusława Szczapy. Dochodzenie odsłania kolejne tajemnice życia dygnitarza, konesera tanich kryminałów, miłośnika sztuki i narkomana. Rozwikłanie sprawy będzie tym trudniejsze, że rozpoczyna się właśnie poodwilżowa walka o wpływy pomiędzy milicją a UB, Wirskiemu przyjdzie się więc zmierzyć nie tylko z zagadką, ale też przeszkodami, które będzie mnożył major UB Mikołaj Kowadło, badający zbrodnię z ramienia „bezpieki”. Kapitan będzie mógł za to liczyć na wsparcie i uczucie dwóch pięknych kobiet…

Intryga kryminalna i perypetie sercowe kapitana Wirskiego rozgrywają się w wyjątkowo dokładnie opisanej scenerii Warszawy lat 50. ubiegłego wieku. Każdy szczegół scenerii, opisany przez Tadeusza Cegielskiego, jest zgodny z prawdą historyczną. Tytułowa Aleja Róż faktycznie była ulubionym miejscem zamieszkania wielu dostojników partyjnych, mieszkał tu m. in. długoletni premier PRL Józef Cyrankiewicz. Budową Pałacu Kultury i Nauki rzeczywiście zajmowali się wyłącznie robotnicy radzieccy, szesnastu z nich faktycznie zginęło podczas prac budowlanych. Tego typu historyczne szczegóły można wyliczać długo. Tadeusz Cegielski, profesor historii, tworzy za ich pomocą wyjątkowy klimat książki. 

Kryminalna intryga, wątki romansowe i obyczajowe, temperament, energia, postacie „z historią” – Tadeusz Cegielski wyraźnie składa hołd Leopoldowi Tyrmandowi i jego powieści „Zły”. A przy okazji starej szkole pisarstwa, która nie kaleczyła języka nowomową. Czytając „Morderstwo w Alei Róż” ma się też rzadką dziś przyjemność obcowania z piękną, literacką polszczyzną, stylistyką równie elegancką jak maniery przedwojennego oficera policji Wirskiego.

Elegancka jest cała książka – w formie, treści, stylistyce. Wyjątkowo lubimy tego typu książki, w których czuć wyraźnie piętno erudycji i głębokiej wiedzy. Zwłaszcza jeśli jest to literatura popularna, którą przecież większość z nas uwielbia. Choć czasem – jak jeden z bohaterów „Morderstwa w Alei Róż” – nie chcemy się do tego przyznać…

Dariusz Materek

Powieść Kariny Obary „Gracze” – dostępna jako e-book w formacie epub – może konkurować o miano jednej z ciekawszych polskich książek tego roku.

Bohaterami „Graczy” są dwaj nastolatkowie  – Cezary i Michał – z zupełnie różnych środowisk. Michała, wychowuje samotnie matka – prostytutka. Cezary to chłopak z tzw. dobrego domu, w miarę zamożnego, z rodzicami starającymi się przekazać najważniejsze wartości. Ich światy wydają się tak diametralnie różne, że trudno znaleźć coś, co mogłoby połączyć tych dwóch nastolatków. Tym czymś okazuje się jednak wspólna pasja do pewnej gry komputerowej i wspólne szaleństwo – zamiar wcielenia w życie motywów w wirtualnego świata. Chłopcy wierzą, że tak jak w grze ich świat może się zmienić, gdy oczyszczą go z „ludzkich śmieci”. Ale to, co w wirtualnym świecie jest rozgrywką, w rzeczywistości stanie się morderstwem…

W dorobku literackim Kariny Obary „Gracze” są pierwszym kryminałem, choć zakwalifikowanie powieści do tego gatunku może być nieco mylące. „Graczom” zdecydowanie bliżej bowiem do mrocznego, psychologicznego thillera. To historia ucieczki od rzeczywistości, niebezpiecznej, bo prowadzącej do szaleństwa, autodestrukcji. Autorka pokazuje, jak groźna może być współczesność, w której normalne ludzkie relacje coraz częściej zastępowane są wirtualnymi. Ostrzega przed niebezpiecznym poddawaniem się iluzjom, zapadaniu się w komputerowej rzeczywistości, pokazuje, jakie spustoszenia może wywołać zwłaszcza w młodych ludziach takie rozdwojenie jaźni. W tej specyficznej analizie zła, jakie drzemie w każdym z nas, grozy i okrucieństwa, które są w stanie stworzyć zwykli ludzie i pozornie zwykłe sytuacje, możemy odnaleźć pewne podobieństwa do prozy Stephena Kinga. Ale to tylko śladowe tropy, niełatwe do odnalezienia – stylistyka powieści Kariny Obary jest zupełnie różna od prozy mistrza horroru. „Gracze” to książka wymagająca – zarówno z uwagi na dawkę emocji, jak i sposób ich opisu. 

„Gracze” są powieścią wstrząsającą, brutalną, momentami bulwersującą i zaskakującą. Ale to, niestety, powieść bardzo prawdziwa. I dlatego bardzo trudno pozostać wobec niej obojętnym….

DM

„LO-teria” to powieść adresowana przede wszystkim do licealistów. Dlatego recenzję książki napisała dla nas licealistka, szesnastoletnia Hanna.

Niedawno do księgarni weszła długo oczekiwana książka Małgorzaty Karoliny Piekarskiej „LO-teria” (wyd. Nowy Świat). Oczekiwana przynajmniej przeze mnie i moich znajomych. Jest to bowiem kontynuacja powieści ,,Klasa pani Czajki”,  która stała się hitem wśród mych rówieśników.

Tematyka ,,LO-terii”, zdawałoby się, jest dość zwyczajna: nauka w liceum, problemy rodzinne, poznawanie siebie i nowych realiów. Przedstawienie tego w taki sposób, aby pasowało do współczesnej, „młodzieżowej” rzeczywistości, mogło być dla autorki nieco trudne, ale według mnie poradziła sobie z tym. Z zaskoczeniem (pozytywnym) czytałam o niektórych perypetie bohaterów, bardzo zbliżonych do moich.

W „LO-terii” przeplatają się wątki wielu postaci. Każda jest tak samo ważna. Znani nam bohaterowie idą do różnych liceów, gdzie poznają nowe osoby, które zaczynają wpływać na ich dotychczasowe życie. Postaci, którym w pierwszej części Piekarska nie poświęcała wiele uwagi, wysuwają się tym razem na pierwszy plan. Na przykład Stasiek, z pozoru bardzo cichy religijny chłopak, wpada w nie lada kłopoty, które kończą się dla niego dramatycznie. Autorka wprowadza również historię Marcina, którego sytuacja rodzinna zmusza do wczesnej dorosłości.

„LO-teria” została napisana w sposób przemyślany, przez co, mam nadzieję, zainteresuje większość czytelników. Co prawda, przeznaczona jest głównie dla gimnazjalistów i licealistów, ale sądzę, że zawężony krąg odbiorców nie przeszkodzi książce w uzyskaniu popularności równej tej, jaką cieszyła się „Klasa pani Czajki”. A może większej? W „LO-terii” każdy może odnaleźć siebie, popatrzeć na problem z innej strony, spróbować znaleźć własne rozwiązanie.

Hanna, lat 16

„Ręczna robota” Ryszarda Ćwirleja jest kryminałem osadzonym w realiach schyłkowego PRL. Blisko 400 stron doskonałej zabawy – nie tylko dla miłośników filmów Barei i fanów komiksów z kapitanem Żbikiem. 

Starsi miłośnicy kryminałów pamiętają zapewne serię zeszytowych opowiadań „Ewa wzywa 07”, która ukazywała się przez 20 lat, aż do 1989 roku. W sumie ponad 140 opowiadań miało przybliżyć czytelnikom pracę Milicji Obywatelskiej.

Poza ewidentnym wydźwiękiem propagandowym „Ewy” były jednak w większości bardzo dobrymi kryminałami, cieszącymi się sporym powodzeniem u czytelników. Do tego specyficznego gatunku kryminału, nazwanego przez Stanisława Barańczaka „powieścią milicyjną”, nawiązuje dziś z powodzeniem Ryszard Ćwirlej.

„Ręczna robota” (W.A.B.) to trzecia powieść Ryszarda Ćwirleja osadzona w realiach schyłkowego PRL-u. W 2007 roku zadebiutował powieścią kryminalną „Upiory spacerują nad Wartą”, rok później ukazał się „Trzynasty dzień tygodnia”. Teraz tropiący zbrodnie i tęgo popijający milicjanci z Poznania powracają w „Ręcznej robocie”. Jest 8 marca 1986 roku. W pociągu relacji Berlin-Poznań znalezione zostaje okaleczone ciało kolejarza. Brutalnie zamordowanemu mężczyźnie oprawca obciął rękę. Śledztwo prowadzi bez specjalnego entuzjazmu chorąży Teofil Olkiewicz, słynący raczej z zamiłowania do mocnych trunków niż talentu do rozwiązywania kryminalnych zagadek. Szybko znajduje więc podejrzanego, który z morderstwem nie ma nic wspólnego, ale dobrze wygląda w statystykach zatrzymań. Morderstwo kolejarza okazuje się jednak początkiem zbrodniczej serii, a w rozwikłanie jej zagadki włączą się szybko zwierzchnicy chorążego – pijanicy, a także król poznańskich cinkciarzy Gruby Rychu.  

Wątek zbrodni i śledztwa stanowi oczywiście oś całej powieści. Ale w „Ręcznej robocie” równie ważne jest całe tło, specyfika PRL-u końca lat 80., znakomicie opisana przez Ćwirleja. Młodszym czytelnikom ta rzeczywistość, w której „…picie alkoholu było niemal obowiązkowe, a posiadanie samochodu czy dobrej pralki świadczyło o luksusie” – wyda się dziś zupełnie nierzeczywista, fantastyczna i równie absurdalna jak skecze Monty Pythona. Ale starsi na pewno odnajdą w niej doskonale znane sobie sytuacje, które nie zawsze wywołują uśmiech nostalgii…  Ryszard Ćwirlej, rocznik 1964, pamięta doskonale realia schyłku lat 80. i oddaje ich klimat z reporterską dokładnością. Możemy to stwierdzić z pełnym przekonaniem, bo z racji na rocznikowe podobieństwo pamiętamy równie dobrze cinkciarzy, pewexy, niedostępne piwo i niewyobrażalny luksus, jakim był przemycony z Berlina Zachodniego toporny magnetowid. Jest więc dla nas powieść Ryszarda Ćwirleja w równej mierze bardzo dobrym kryminałem, co literaturą faktu. I za to autorowi należą się największe słowa uznania. Udaje mu się bowiem przedstawić peerelowską rzeczywistość bez przerysowań i hiperboli, bez typowej, łatwiej nostalgii za „lepszymi” czasami, ale i bez zajadłego potępiania wszystkiego co było naznaczone stygmatem dawnego ustroju.

Wspomniana już powieść milicyjna jako gatunek przeżywa dziś swoją drugą młodość. Dawne wydania osiągają na internetowych aukcjach spore ceny, działa też aktywnie Klub Miłośników Polskiej Powieści Milicyjnej „Mord” (www.klubmord.com). Część literaturoznawców bardzo krytycznie ocenia powieść milicyjną, na której zaciążyła nachalna propaganda Komendy Głównej MO.  I choć flirtowali z nią tacy autorzy jak np. Janusz Głowacki, Andrzej Szczypiorski czy Aleksander Ścibor-Rylski, przez ostatnie lata była pariasem polskiej literatury popularnej XX wieku. Tym większe słowa uznania należą się Ryszardowi Ćwirlejowi za odwagę w sięgnięcia do tego nurtu i zdefiniowanie go na nowo, zdjęcie z niego propagandowego odium na rzecz faktograficznej dokładności. Jako miłośnicy zarówno kryminałów, jak i literatury faktu, czekamy z niecierpliwością na kolejne powieści.

DM

„Źródło Mamerkusa” Leszka Białego jest książką wyjątkową i wspaniałą. Zachwyca kunsztowną formą i pięknym językiem, bawi, ale także skłania do refleksji i stanowi źródło wiedzy historycznej, socjologicznej, psychologicznej. Tę niezwykłą powieść można czytać jako e-book w formacie epub. 

Wydane przez Nowy Świat „Źródło Mamerkusa” już na starcie imponuje i zaskakuje czytelnika… rozmiarem. Blisko 850 stron to objętość naturalna dla encyklopedii i leksykonów, ale nieczęsto spotykana w powieściach. Niewielu twórców potrafi stworzyć opowieść na tyle interesującą, by przykuć uwagę czytelnika na tak długo. Leszkowi Białemu udaje się to jednak bez problemu. Ciężko uwierzyć, ale – jak sami się przekonaliśmy – to monumentalne tomisko czyta się jednym tchem, połykając kolejne strony i rozdziały.   

Czasy, w które przenosi nas w swojej powieści Leszek Biały, to arcyciekawy moment w historii świata. Początek XI wieku, pierwsza wyprawa krzyżowa, pierwsza konfrontacja dwóch wielkich religii, kultur i światopoglądów, spotkanie i starcie Zachodu z Wschodem. Razem z głównym bohaterem, a zarazem narratorem, rycerzem bez imienia, rannym w bitwie pod Hueską, wyruszamy w wielką podróż, w której poznamy te wyjątkowe czasy. Tytułowe źródło to „fonte di vita”, mityczny zdrój, usuwający wszelkie dolegliwości, którego poszukuje nasz bohater, aby odzyskać pełnię męskich sił. Wyrusza więc, razem z arabskim przyjacielem eunuchem Yusufem, w podróż przez cały średniowieczny świat. Na swojej drodze spotykają szaleńców, zbójów, fanatyków, mistyków, żołnierzy, kupców, żebraków, assasynów, poetów, mędrców i idiotów. Biorą udział w bitwach, zasadzkach, rzeziach, wspaniałych ucztach i uczonych dysputach. Poznają otaczający ich świat i samych siebie, a wędrówka w poszukiwaniu mitycznego źródła okaże się dla nich wędrówką w poszukiwaniu własnej tożsamości i uniwersalnego człowieczeństwa, drogą od fanatyzmu do humanizmu.

Książki takie jak „Źródło Mamerkusa” określa się często mianem powieściowego fresku czy wielkiej epiki, nie tylko z racji na rozmach, wielowątkowość i plastyczność, ale także uniwersalizm poruszanych problemów. Oczywiście wszystkie te cechy bez trudu odnajdziemy w książce Leszka Białego. Poza tym będziemy mieli jednak wyjątkową przyjemność obcowania z różnego rodzaju gatunkami i rodzajami narracji. A to dzięki niecodziennej formie. „Źródło Mamerkusa” to bowiem powieść szkatułkowa, czyli taka, której fabuła składa się z odrębnych opowieści, prowadzonych przez różne osoby i splatających się w jedną całość. Warto zauważyć, że to jedna z najtrudniejszych form narracyjnych, którą po mistrzowsku udało się wykorzystać tylko nielicznym – np. Umberto Eco w „Imieniu róży”, Janowi Potockiemu w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” czy Danowi Simonsowi w „Hyperionie”.

Ta unikatowa forma powieści to jeden ze stygmatów erudycyjnego charakteru „Źródła Mamerkusa”. Bo chociaż – jak zauważyliśmy wcześniej – książkę czyta się jednym tchem, nie należy ona na pewno do nurtu literatury popularnej, lekkiej. Jest wysmakowana, pełna cytatów filozoficznych i religijnych, a także nawiązań do wielkich tradycji literatury światowej. Odnajdziemy tu nuty realizmu magicznego w duchu iberoamerykańskich mistrzów Borgesa, Fuentesa czy Marqueza, wyraźne nawiązania do pisarstwa fińskiego mistrza powieści historycznej Miki Waltariego, a nawet… motywy sienkiewiczowskie. Oczywiście mamy także pełne spektrum różnego rodzaju form literackich – znakomity humor przeplata się z krwawym naturalizmem, batalistyka ze śmiałą erotyką, historia z legendą, opowiadania z fragmentami poematów i pieśni, a epika często miesza się z liryką. Ta pozornie przedziwna literacka mikstura została jednak skomponowana znakomicie, wszystkie jej elementy uzupełniają się wzajemnie w sposób niezwykle harmonijny i dający czytelnikowi naprawdę wyjątkowe przeżycia.

Na koniec kilka słów o autorze. Leszek Biały (rocznik 1954) to hispanista, historyk sztuki, wykładowca  i dyplomata. Był sekretarzem literackim Teatru Nowego w Warszawie, tłumaczył literaturę hiszpańską, jest autorem „Dziejów Inkwizycji Hiszpańskiej”. „Źródło Mamerkusa” jest jego powieściopisarskim debiutem, ale to debiut dojrzałego człowieka i dojrzałego pisarza. Obyśmy tego typu debiutów mieli jak najwięcej.

DM

Józef Hen to pisarz starej daty. Swoje utwory pisze wiecznym piórem. Jeszcze do niedawna rękopisy przepisywał na maszynie marki erica, ale ostatnimi czasy maszynę do pisania zastąpił laptopem. To jednak nie koniec zmian, bo jego książki ukazują się teraz także w wersji elektronicznej, jako e-booki. Tak jak „Dziennik na nowy wiek”. 

Hen, znakomity prozaik i scenarzysta, jest ponadto wybornym kronikarzem naszej codzienności, co udowodnił w trzech tomach dzienników „Nie boję się bezsennych nocy”. Najnowszy „Dziennik na nowy wiek” obejmuje lata 2000-2007. To świetna lektura dla tych, którzy interesują się polskim życiem literackim, kulturalnym, publicznym, a także chcą spojrzeć na świat oczami pisarza.

Oprócz zapisków z codziennych wydarzeń, spotkań autorskich, Józef Hen wprowadza nas w tajniki swojego pisarstwa, opowiadając, jak powstawała książka o królu Stanisławie Auguście „Mój przyjaciel król”, która ukazała się w roku 2003. Przez dziennik, jako rozmówcy i znajomi pisarza,  przewijają się postacie znane z pierwszych stron gazet i ekranów telewizyjnych: Aleksander Kwaśniewski, Adam Michnik, Lech Kaczyński, ale też aktorka Grażyna Barszczewska, Tadeusz Różewicz, Tadeusz Konwicki i wielu innych. Sporo miejsca poświęca Hen swoim najbliższym. Wspomina twórców, którzy już odeszli: Kazimierza Brandysa, Stanisława Lema, Juliana Tuwima, Ksawerego Pruszyńskiego.       

Arcyciekawa książka, w której zwykłe, codzienne sprawy są równie ważne, co zdarzenia najwyższej rangi.

GK

– – – – – – – – – – – – – – – – – – 

Józef Hen (ur. 1923) – powieściopisarz, publicysta, dramaturg i scenarzysta. Autor powieści i zbiorów opowiadań (m.in.: „Kwiecień”; „Nikt nie woła”, „Przed wielką pauzą”, „Oko Dajana”, „Bokser i śmierć”, „Milczące między nami”, „Odejście Afrodyty”, „Niebo naszych ojców”, 1997). Publikował także powieści historyczne („Crimen”, „Królewskie sny”), książki wspomnieniowe („Nowolipie”, „Najpiękniejsze lata”), biograficzne („Mój przyjaciel król. Opowieść o Stanisławie Auguście”).

Józef Hen jest autorem scenariuszy do filmów, m.in. „Krzyż Walecznych” i „Prawo i pięść”, oraz seriali „Życie Kamila Kuranta” i „Królewskie sny”. Jego utwory tłumaczono na osiemnaście języków. 

W Księgarni eClicto dostępne są również w formacie epub inne książki Józefa Hena, opublikowane przez wydawnictwo W.A.B.: dwie bestsellerowe biografie „Boy-Żeleński. Błazen – wielki mąż” i „Ja, Michał z Montaigne” oraz najnowsza powieść „Pinpongista”.

Nowa książka Bartłomieja Rychtera „Złoty wilk” wpisuje się w nurt powieści kryminalnych, który w polskiej literaturze współczesnej wyznaczyły „Foresta Umbra” Pawła Jaszczuka oraz książki z Breslau w tytule Marka Krajewskiego. Wydany przez W.A.B. „Złoty wilk” ukazał się już jako e-book.

Okazuje się, że nie tylko przedwojenny Lwów z kryminału Jaszczuka czy Wrocław z książek o Eberhardzie Mocku to miasta magiczne, tajemnicze, ale i złowieszcze, skrywające ponure zagadki. Takim samym miastem jest niewielki Sanok z powieści Rychtera, przy czym mieszkający w Sanoku autor cofnął akcję jeszcze dalej w czasie, bo na koniec XIX wieku, gdy wówczas pięciotysięczne miasteczko wchodziło w skład Austro-Węgier cesarza Franciszka Józefa.

I ten klimat galicyjskiej prowincji z przełomu wieków Bartłomiej Rychter znakomicie uchwycił, a w każdym razie wierzymy mu, że tak właśnie – jak opisuje to w „Złotym wilku” – mogło wyglądać codzienne życie w Sanoku w 1896 roku. Nie jest to jednak powieść obyczajowa, a kryminał, więc poznajemy także mroczną stronę wielonarodowościowego miasta nad Sanem.               

W Sanoku znalezione zostają zwłoki jednego z rajców, Skwierzyńskiego. Mężczyzna został brutalnie zamordowany, jego ciało nosi ślady wilczych kłów. Wkrótce w podobny sposób traci życie kolejny rajca miejski, niejaki Stezl, przy czym ofiara zostaje znaleziona w swoim domu, za zamkniętymi drzwi. To nie koniec tajemniczych zbrodni, a mieszkańcy podejrzewają, że w okolicy grasuje bestia.      

Sprawę próbuje wyjaśnić kilka osób. Wśród nich jest młody nauczyciel Borys Pasternak, zatrudniony przez miejscowego lekarza Karola Zaleskiego i uczący jego chorą córkę Laurę. Borys posiada paranormalne zdolności, każdą z ofiar dzień przed jej śmiercią widzi bowiem we śnie. Do Sanoka przyjeżdża także z Wiednia profesor Hildenberg, ściągnięty przez doktora Zaleskiego. Swoje śledztwo prowadzi policjant, antypatyczny komisarz Witchenbacher, który liczy, że awansuje, gdy złapie mordercę. Wokół sprawy chodzi też miejscowy dziennikarz Kaszycki.     

Mimo że rozgrywające się w „Złotym wilku” wydarzenia mogłyby sugerować, że mamy do czynienia z opowieścią z pogranicza fantasy, wszystko czy prawie wszystko znajduje tu racjonalne wyjaśnienie. Powieść Bartłomieja Rychtera spełnia wszystkie zasady dobrego kryminału – stopniowanie napięcia, zwroty akcji, kilku podejrzanych, mylne ślady… I ta wyjątkowa atmosfera dawnego Sanoka – może nie chciałoby się tam mieszkać w owych czasach, ale czytać o tym jak najbardziej.  

Grzegorz Kozera

Poprzedni kryminał Bartłomieja Rychtera „Kurs do Genewy” (W.A.B.) znajduje się wśród darmowych e-booków wgranych do czytnika eClicto.

Wydawać by się mogło, że o porwaniu i osądzeniu Adolfa Eichmanna, nazistowskiego zbrodniarza odpowiedzialnego za śmierć kilku milionów Żydów, powiedziano już wszystko. Ale od książki „Wytropić Eichmanna” Neala Bascomba trudno się oderwać – to pasjonująca i poruszająca lektura. Wydana przez Znak dostępna jest także w formacie epub.

Amerykański pisarz Neal Bascomb (ur. 1971) poświęcił kilka lat na zebranie materiału do swojej dokumentalnej powieści – bo tak można gatunkowo umiejscowić jego książkę. Jeździł do Argentyny, gdzie ukrywał się Eichmann, rozmawiał z członkami Mossadu, którzy uczestniczyli w uprowadzeniu esesmana, zapoznał się z tysiącami dokumentów. „Wytropić Eichmanna. Pościg za największym zbrodniarzem w historii” to precyzyjny i trzymający w napięciu opis najbardziej spektakularnej w historii operacji szpiegowskiej, polegającej na pojmaniu i potajemnym przewiezieniu Eichmanna z Argentyny do Izraela i postawieniu go przed tamtejszym sądem. 

Najpierw jednak autor pokazuje czytelnikowi, na czym polegała zbrodnicza działalność Eichmanna, którego Himmler nazywał mistrzem w uznaniu jego umiejętności organizowania transportów Żydów z całej Europy do obozów zagłady. Pisze też, jak Eichmannowi udało się po wojnie uciec przed wymiarem sprawiedliwości i schronić w Argentynie, w czym pomocni okazali się Watykan oraz byli naziści. Najważniejsza część książki, którą czyta się jak najlepszy thriller, poświęcona jest przygotowaniom do porwania zbrodniarza i przebiegowi akcji w 1960 roku.

Dużo uwagi Bascomb poświęca izraelskim agentom uczestniczącym w argentyńskiej misji, każdy z nich stracił w Holocauście kogoś bliskiego. Dlatego najtrudniejsze dla nich w całej operacji było nie samo schwytanie zbrodniarza, ale konieczność przebywania z nim w ukryciu przez dziesięć dni w oczekiwaniu na wylot z Argentyny. Eichmann, to zło wcielone, za sprawą którego zginęły miliony, okazał się nijakim, bezbarwnym człowiekiem, niezdolnym do uczuć wyższych i niepoczuwającym się do winy. To po publicznym procesie Eichmanna Hannah Arendt wprowadziła do obiegu pojęcie „banalność zła”.

Neal Bascomb podkreśla też, jak ważne – nie tylko dla Izraelczyków – było osądzenie zbrodniarza. Piętnaście lat po wojnie mało komu na świecie zależało na ściganiu nazistowskich morderców, a popełniony przez nich ogrom zbrodni zacierał się w ludzkiej pamięci. Proces w 1961 roku w Jerozolimie pokazał skalę zła dokonanego przez ludzi takich jak Eichmann.    

Grzegorz Kozera

Eberhard Mock powrócił, ale to nie on jest najważniejszą postacią nowej powieści Marka Krajewskiego „Głowa Minotaura”. Na pierwszym planie częściej pojawia się komisarz Edward Popielski z przedwojennego Lwowa. Mimo tej zmiany, przyjemność czytania pozostała.

Niemiecki policjant (teraz jest kapitanem abwery) był głównym bohaterem pięciu kryminalnych powieści Krajewskiego z Breslau w tytule. W „Głowie Minotaura” (W.A.B.) autor zaskoczył czytelników, przenosząc większą część akcji do Lwowa – choć jesteśmy też w Breslau i dodatkowo w Katowicach, jednak największe zaskoczenie dotyczy oczywiście głównych postaci.

Tyle że dokonana przez Marka Krajewskiego wolta nie jest tak dużą, jak można by początkowo sądzić. Oto czytamy: „Mocka i Popielskiego łączyło wiele podobieństw. Obaj byli skorzy do gniewu i pedantyczni, obaj władali językami klasycznymi, uwielbiali szachy, bridża, obżarstwo oraz nie stronili od towarzystwa upadłych kobiet. Mieli jeszcze jedną wspólną cechę: niecierpliwość”. Mock i Popielski szybko znajdują więc wspólny język, co pozwala im razem prowadzić śledztwo w sprawie okaleczeń i zabójstw popełnianych na dziewicach, których ciała znaleziono właśnie we Lwowie i Breslau w 1937 roku. Dodajmy, że istotną postacią dla rozwoju akcji okaże się siedemnastoletnia córka Popielskiego, Rita.

Krajewski spędził dwa tygodnie we Lwowie, by poznać topografię i poczuć klimat miasta. Nie był to czas stracony, albowiem czytelnik naprawdę może w książce posmakować atmosferę przedwojennego Lwowa, a przy okazji zaznajomić się ze środowiskiem batiarów oraz… matematyków, z profesorem Stefanem Banachem na czele. Rzecz jasna, autor nie byłby sobą, gdyby nie pokazał nam kolejnych wyszukanych zbrodni, deprawacji, zboczeń i odchyleń od normy, które dotykają rodzaj ludzki (przyznać trzeba, że jak na filologa klasycznego Krajewski ma wyobraźnię dość niesamowitą).

Po napisaniu „Dżumy w Breslau” Marek Krajewski zapowiadał, że Eberhard Mock więcej się nie pojawi w jego książkach. Jak widać, słowa nie dotrzymał. Za to w „Głowie Minotaura” otrzymujemy sygnał, że Edward Popielski zostanie prywatnym detektywem. Dalszego ciągu pożegnania z Mockiem i Breslau możemy więc być pewni.
Grzegorz Kozera

Tadeusz Boy-Żeleński żył w czasach, gdy fotografie najlepszych pisarzy umieszczano na pocztówkach, co dzisiaj, gdy idolami są sezonowe gwiazdki telewizyjnych seriali, wydaje się czystym surrealizmem. Boy także w latach 30. ubiegłego stulecia dostąpił tego zaszczytu i jego portret w pocztówkowej formie był dostępny dla każdego. To nie dziwi, ponieważ w pierwszej połowie XX wieku stawiano go w czołówce polskich pisarzy, obok Sienkiewicza i Żeromskiego.

Z angielskim pseudonimem

Biografię Tadeusza Boya-Żeleńskiego, „Boy-Żeleński. Błazen – wielki mąż” (wyd. W.A.B.), nakreślił świetnym piórem współczesny pisarz Józef Hen. Książka Hena to nieoceniony portret literacki, kronika młodopolskiego Krakowa, Warszawy z międzywojnia i jednocześnie wnikliwe studium psychologiczne, które pozwala poznać nam przeżycia autora „Słówek”.

Rzecz znamienna, Boy był sławnym literatem, choć w przeciwieństwie do Sienkiewicza, Żeromskiego i innych nie napisał ani jednej powieści, nie wydał też żadnego tomiku z poważną poezją. Dorobek Boya to wiersze satyryczne pisane dla krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik”, tysiące felietonów, szkiców literackich, recenzji teatralnych i polemik, a także tłumaczenia z literatury francuskiej. To dzięki Boyowi polscy czytelnicy mogli poznać wszystkie sztuki Moliera, utwory Villona, Woltera, Diderota, Rousseau, Stendhala, Prousta, Gide’a, Pascala, Jarry’ego (to tylko niektórzy). Jak zauważa Hen, tłumacz literatury francuskiej używał angielskiego pseudonimu, który sobie wymyślił, gdy jeszcze pisał wierszyki dla „Zielonego Balonika”. Potem Boy stał się drugim, równoprawnym nazwiskiem Żeleńskiego.

To właśnie w Krakowie, od „Zielonego Balonika” i satyrycznych tekstów, zaczęła się literacka kariera Boya (słynne „Bo w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz” – to jego). Ten szlachcic z urodzenia, lekarz z wykształcenia, najbardziej cenił sobie literaturę i towarzystwo artystów. Artystek również. Kochał się w Dagny Przybyszewskiej i polskich aktorkach, ale były to romanse raczej platoniczne, objawiające się w listach i rozmowach. Cieszył się dużym powodzeniem u kobiet – podczas jego wykładu w Paryżu jedna z pań głośno oświadczyła, że wszystkie obecne na sali kobiety są gotowe się mu oddać.

Popularny i znienawidzony

Po przeprowadzce do Warszawy zajął się pisaniem recenzji ze spektakli teatralnych i felietonów. Jedne i drugie przyniosły mu szaloną popularność, Boy był bowiem intelektualistą obdarzonym świetnym stylem literackim i błyskotliwym dowcipem. Ale popularności wśród czytelników towarzyszyła nienawiść coraz większego grona przeciwników Boya – sfrustrowanych literatów, dotkniętych krytyką, oraz polityków z lewa i z prawa, którym nie podobały się zdecydowane poglądy Żeleńskiego. Pisarz wychodził w swoich tekstach daleko poza sprawy literackie: był rzecznikiem świadomego macierzyństwa, proponował reformę prawa małżeńskiego, bronił praw kobiet i nie zgadzał się, by kler wpływał na życie kulturalne i obyczajowość Polaków. Co istotne, po latach wiele jego uwag o Polsce i politykach wciąż brzmi aktualnie. Nienawiść do Boya była tak wielka, że jego klerykalni i prawicowo-nacjonalistyczni przeciwnicy wydali książkę z anty-Boyowskimi tekstami.

Kiedy wybuchła wojna, we wrześniu 1939 r. wyjechał z Warszawy w obawie przed rozstrzelaniem, gdyż znajdował się na niemieckiej liście proskrypcyjnej – kilka razy w swoich felietonach wyśmiewał Hitlera. Znalazł się we Lwowie, wkrótce zajętym przez Armię Czerwoną. Zaproponowano mu prowadzenie na uniwersytecie wykładów z literatury francuskiej. Zgodził się. Znajomi wspominają, że już wtedy wydawał się zrezygnowany i powtarzał, że będzie, co ma być. Tuż przed wkroczeniem do Lwowa Niemców w czerwcu 1941, miał możliwość wyjazdu w głąb ZSRR, ale odmówił. Hitlerowcy nie rozpoznali w nim znanego pisarza, to jednak nie uchroniło go przed śmiercią. Został rozstrzelany razem z innymi inteligentami. Miał 67 lat.

We współczesnej Polsce można niekiedy zatęsknić za kimś takim jak Boy. Choć dzisiaj też nie miałby łatwego życia.

Grzegorz Kozera